نوشته شده در

گذار از کنسرتی ساده به یک «پرفورمنس آرت» فاخر

دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه حکیم سبزواری)

همزمان با روز جهانی کودک،سالن کاشفی شهرستان سبزوار میزبان کنسرت موسیقی کودکان به سرپرستی استاد حمیدرضا سیدنیا بود. کنسرتی که از دو دیدگاه درخور درنگ و تأمل بود؛

از دیدگاه نخست، توجه ما به استاد سیدنیا جلب می‌شد؛ شخصیتی شناخته‌شده در عرصه‌ی موسیقی خراسان که این بار اعتبار خود را بر سر کاری گذاشته بود که به ما نوید تداوم موسیقی حرفه‌ای شهرستان در چند دهه‌ی آینده را می‌داد. گروه هنری او، داروگ، با آموزش کودکانی کم‌سن و سال که توان اجرای یک کنسرت

گروهی موسیقی را داشتند، به ما نشان دادند، می‌توان نسلی ساخت که سرمایه‌های سترگ فرهنگ و هنر شهرستان در آینده‌ی نه چندان دورباشند.

از نظرگاه دوم و البته پنهان‌تر ماجرا، نگاه ما به اثری جلب می‌شد که با دیگر آثار هنری تفاوت‌هایی آشکار داشت؛ گذشته از تأثیرات مثبت موسیقی بر ذهن، روان و توان یادگیری کودکان آن‌چه در این اجرای خاص جلب توجه می‌کرد ورودِ چه بسا ناخودآگاهانه‌ی این اثر هنری از حیطه‌ی یک کنسرت موسیقی معمولی به حیطه‌ی «پرفورمنس آرت»(هنراجرا) بود.

پرفورمنس آرت یا هنراجرا گونه ای از هنر است که با عرضه‌ی خود به جهان، مرزهای هنر و زندگی واقعی را مخدوش کرد. این هنر آوانگارد در سال‌های پایانی دهه‌ی ۱۹۶۰ در امریکا و در پاسخ به تغییرات جهانی قدرت به وجود آمد. برخی نیز بر این باورند که نظریه‌ی ساختارشکنی «ژاک دریدا»، تأثیر بسزایی در شکل گرفتن هنر پرفورمنس داشته است.

پرفورمنس آرت زاییده‌ی عصیان و واماندگی نسلی است که پیش از منتقد، خود به هنرش شک کرد و به هدف خویش از روی آوری به هنر، منتقدانه نگریست. این هنر همچون بسیاری از جنبش‌های هنری و نحله‌های فکری در واکنش به بی‌عدالتی اجتماعی، تبعیض جنسی، نژادی، مذهبی و اعتقادی پدید آمد. هنرمندان پرفورمنس، بی‌اعتنا به هنجارها و اولویت‌های رایج و بی‌نیاز از پذیرفته‌شدن و کسب مقبولیت، رویه‌ای متفاوت از جریان‌های هنری متداول در پیش گرفتند(ر.ک: شاه‌میری،۱۳۸۶ :۲۰۹).

اگر بخواهیم ویژگی‌های اصلی هنر پرفورمنس را به اختصار برشماریم و هم‌راستا با آن نمایی کلی از جلوه‌های این گونه از هنر در کنسرت کودکان داروگ در سبزوار ارایه دهیم، به این نمایه دست می‌یابیم:

۱)تمرکز فرآیند اجرا بر اجراگر؛ در هنر پرفورمنس ویژگی‌های فردی اجراگر در اجرای اثر، نقشی تعیین کننده و پیش‌برنده دارد(ر.ک: شاه‌میری،۱۳۸۶ :۲۱۳).
کودک است و ناتوانی ذاتی وی در دروغ و ناراستی! در این کنسرت، احساسات و حالات درونی تک تک کودکان حاضر روی صحنه به گونه‌ای ناخودآگاه در اجرای آنان دخیل می‌شد و نمودی آشکار می‌یافت. یکی از کودکان خردسال که برای همخوانی پشت نوازندگان ایستاده بود، از شدت استرس، دست‌هایش را محکم به هم گره زده بود و با چشمانی مضطرب به انتهای سالن چشم دوخته بود. دقایقی زمان برد تا به یاد آورد برای هم‌خوانی با گروهش آن‌جا ایستاده است! کودک مضطرب و نگران دیگری که کنار او ایستاده بود، با چشمانی نگران به وی می‌نگریست و همان‌طور که خود همخوانی می‌کرد، با حرکت دستانش می‌کوشید، آن کودک را وادار به هم‌خوانی کند! کودک دیگری که با چشمان سرخ از گریه سنتور می‌نواخت، نگاه مهربان و انگیزه‌بخش همه‌ی هم‌نوازن را معطوف به خود کرده‌بود! همه نگرانش بودند؛ آشکار بود که پیش از آغاز کنسرت، به شدت گریسته است! در حقیقت، همه‌ی کودکانی که آن‌جا ایستاده بودند نگران هم بودند! دل می‌سوزاندند برای هم و مادرانه هوای یکدیگر را داشتند.هیچ کس پنهان نمی‌کرد، هرآن چه را که بود!

۲)سهیم کردن تماشاگر در تجربه‌ی شخصی اجراکننده‌ی هنر از ویژگی‌های مهم هنر پرفورمنس است(ر.ک: شاه‌میری،۱۳۸۶ :۲۱۳).
وقتی اجرا کنندگان یک اثر هنری، کودکان باشند، بخشی از بینندگان نیز کودکان خواهند بود؛ کودکانی که با دیدن هم‌سالانشان بر روی صحنه و با درک این که صاحبان مجلس کودک هستند، خویشتن‌داری را به کنار می‌گذارند و به میانه‌ی سالن می‌آیند؛ جیغ و هورا می‌کشند و کف می‌زنند؛ حتی به بالای صحنه می‌روند تا از نزدیک نظاره‌گر هم‌سالان باشند! و مادران و پدرانی که در پی این کودکانِ مست از جذبه‌ی موسیقی در پی آنان می‌دوند… می‌دوند تا موسیقی به هم نریزد و ادامه داشته‌باشد! همه برای تداوم یک آوای خوش تلاش می‌کنند؛ آوایی که از «کودکی» می‌گوید؛ از بازی‌های کودکانه، از خانه‌ی مادربزرگ و ماه خوب مدرسه… همه در این تجربه‌ی هنری سهیم هستند!

۳) تکرار از مؤلفه‌های هنر پرفورمنس است. تکرار در هنر پرفورمنس به صورت ناخودآگاهانه و همراه با جذبه و شور درونی ایجاد می‌شود و عملی از پیش برنامه‌ریزی شده و همراه با آگاهی نیست. هنر پرفورمنس انعکاس ناخودآگاه هنرمند است که با حالت تکرار در هنرش تجلی می‌یابد. برای نمونه جان کیج در سال ۱۹۶۳ قطعه‌ای ۸۰ثانیه‌ای را ۸۴۰بار و به مدت ۱۸ساعت با پیانو نواخت! (ر.ک: شاه‌میری،۱۳۸۶ :۲۱۴-۲۱۵).
کودک است و احساساتش… به قول دکتر علی شریعتی، بر خلاف عقل که از تکرار گریزان است، «احساس، تکرار را دوست دارد» و «طبیعت را از تکرار ساخته‌اند: جامعه با تکرار، نیرومند می‌شود»(شریعتی،۱۳۸۲: ۵۴۶)! کودک خردسالی که سنتور می‌نواخت، ناخودآگاه بخشی از قطعه‌ی موسیقیایی خود را دوباره نواخت! کودک دیگری که به هم‌نوازی بلز مشغول بود، یکی از ریتم‌هایی را که بیشتر پسندیده بود، چندباره نواخت و… نکته‌ی درخور توجه، زیبایی شگفت‌انگیزی بود که از این تکرارهای ناخودآگاه پدید می‌آمد! قطعات موسیقی انتخاب شده، طبیعتاً قطعات نوی نبود؛ اما آن چنان رنگ کودکانه‌ای به خود گرفته‌بود که اگر ده‌ها بار گوش بدان می‌سپردی، باز، گویی موسیقیِ تازه‌ای شنیده‌ای…

۴) غافلگیری از دیگر ارکان مهم هنر پرفورمنس است(ر.ک: شاه‌میری،۱۳۸۶ :۲۱۶).
غافلگیری، ذات کودک است! تو را غافلگیر می‌کند با درکش، با دلسوزی‌اش برای هم‌نوازان و هم‌خوانان، و از همه شگفت‌تر: با توان شگفت انگیزش در ایجاد یک اثر هنری گروهی سترگ! کودکانی که هر کدام خانه و خانواده‌ای را با بی‌نظمی خود، شور و شادی می‌بخشند، اکنون در یک اثر هنری، گرد هم آمده‌اند و با نظمی ویژه‌ی خویش، اثری حیرت‌انگیز خلق می‌کنند که بزرگ‌سالان را غرقه‌ی خویش می‌سازد!

آن‌ها در این اثر هنری پرفورمنس، ما را به نگاهی تازه به زندگی دعوت می‌کنند؛ نگاهی که بر بنیاد آن عقلانیت، فرصت تکرار را از احساس باز نمی‌ستاند، سنگینی جدّیت، مدارا و شفقت را لِه نمی‌کند و هنجارهای خشک و تعصبات بیهوده، دگراندیشان را نمی‌فرساید!

آنان به ما یادآور می‌شوند که به قواعد و هنجارهای خشک ما برای زیستن، نیازی ندارند و به یادمان می‌آورند جنگ‌هایی را که تعصبات خام ما آفریده‌اند! بمب‌ها و سلاح‌هایی را که محصول تفکر و نگاه منظم ما هستند! خون‌ها و اشک‌هایی را که جدیت عبوس ما جاری ساخته است…

هنر پرفورمنس آن‌ها، تداعی‌کننده‌ی جهانی است که نظم زیبایش را از نبض احساس کودکانش می‌گیرد؛ جهانی که در آن، جنگ، قحطی و استبداد، فقط یک تماشاگر است، نشسته بر صندلیِ بی‌اهمیت آخر سالن در انعکاس تاریکی!

منابع:
شاه‌میری، آزاده(۱۳۸۶)، «بررسی تطبیقی مؤلفه‌های مشترک میان رقص سماع و پرفورمنس آرت»، فصلنامه‌ی هنر، شماره‌ی پیاپی ۷۳، صص۲۰۶ـ۲۲۴٫
شریعتی، علی(۱۳۸۲)، هبوط در کویر، چاپ نوزدهم، تهران: چاپخش.

منبع : اسرارنامه

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *